ұлы ойшылдың өмірі мен шығармашылығына арналған онлайн-энциклопедия

  • Басты бет
  • АБАЙ ТУРАЛЫ ТӨЛЕУ АҚЫННЫҢ ЕСТЕ ҚАЛҒАНДАРЫНАН

АБАЙ ТУРАЛЫ ТӨЛЕУ АҚЫННЫҢ ЕСТЕ ҚАЛҒАНДАРЫНАН

Оқылған 1411 рет

1896 жылы өзім 22 жаста едім. Абайды алғаш көргенім. Көруімнің себебін айтайын:

-Бұдан бір жыл бұрын қасымда бір жолдасым бар, екі кісіміз, Қарқаралыға баруға шықтық. Ескіше Темірші болысына қарайтын Қамбар деген елдің Көкшетау, Сораң деген жер мекені болады. Сол Сораңның Қызыл бұлақ деген бұлағында Алданазар баласы Сабыр деген кісінің ауылы отыр екен. Сонда келіп қондық.

Сабыр деген кісінің көзі тірі, Сүлеймен, Ақтайлақ деген балалары бар. Сабыр ақсақалдың өз үйіне қондық. Біздің алдымызда 2 кісі қонақ отыр екен, олармен жөн сұрастық. Ол отырғандар Шыңғыс елі Тобықты, оның ішінде Жігітек, Шыңқожа баласы Ақтамберді деген жігіт екен. «Біз де Қарқаралыға барамыз, бір шақыртуымыз болып бара жатырмыз»,- деді. Мал сойып, жақсы қонақ асы берді. Дәмге тойып, ойнап-күліп, әңгімелесіп отырдық. Ақтамберді өте жайдары, күлдіргі, адамды тез бойына тартып, тез үйір бола кететін адам екен.

Жаттық, таң атты. Ертеңіне шай ішіп, қымыз ішіп жүреміз деп едік, Ақтамберді және Сабырдың Сүлеймен деген баласы екеуі күндіз жүрсеңдер қорқасыңдар, бүгін жатып, кешке түнғатыңдар, - деді. Онда ел арасында ұры көп болады. Оннан-он бестен көп болып аттанып, елдің малын жылқышыны ұрып-жығып, жылқысын тиіп алып кетеді. Ел арасында жүрген жолаушыны да тонап, ат-тонын алып, өзін жаяу-жаңалаш тастап кететін уағы. Осылар бізге достық айтып отыр ғой деп ойлап, әйтсек әйтейік дедім. Жаттық. Күндіз жүрмедік. Түске жақын болғанда Сүлеймен бір сүйретпеге қымыз құйғызып алып, таудағы пішеншіге апарамын деп жүрмек болды. Әлгі Ақтамберді мен де барайын босқа отырғанша, тау аралап, пішеншіге барып, көкке шығып келейін деп екеуі атқа мініп, сүйретпе торсықты байланып жүріп кетті. Біз ауылда жатып қалдық.

Менің мінген атым көрнекті, көрген кісі қызыққандай жүйрік, сұлу бәйге ат еді. Жортақтап басып отыратын сәнді жүрісі бар еді. Ер-тоқым, киімдерім де тәуір болса керек. Соған қызығып мені түнде түнғатып жүр деп айтуының себебі тауда бекініп жатқан кісі ұрылары бар екен. Күндіз соларға хабарлап, мені түнде жолымнан түсіртіп, соларға ат-тонымды тонатып алуға жасаған айласы екен. Күн батқан соң атқа мініп, ауылдан шығып жүріп кеттік. Айтқандай жолымызды тосып тұрып, он бір кісі жау, қараңғыда алды-артымыздан орап қамап алыпты. Жан-жаққа бұрылып қашуға ешбір мүмкіндік болмай, бізді жан-жағымыздан мылтық атып айнала қамап тұрып, ұстап алды. Менің ер тоқымым мен атымды алды. Киімдерімді тонап алды. Бір қабат іштік киімімді өзіме қалдырып, жолдасымның атын ер-тоқымымен алмай өзімізге қалдырып, жүріп кетті. Біз олар кеткен соң бір атқа мінгесіп, әлгі шыққан ауылға қайта келдік. Бізді тонаған жау бөтен жау емес, осы ауылдың өзінің ұрысы деп жатып алдық. Олар мойнына алмады. Бізді ылаулап, еліміздің шетіне әкеліп салды.

Сонымен ол мойнына алмады. Біз де одан айрылмадық. Ақыры келесі жылы мойындап, Сабырдың баласы Сүлеймен: «Алған Адылқан, Ақтамберді еді, бізге де пайдасы жоқ еді, бірақ мен өлімді болдым ғой. Сол Адылхан, Ақтамберді Шыңқожа балаларынан алған біз, тон тонауыңды біз төлеп берелік, Сабыр баласын босат деген хат, мөр әкеліп берейін»,- деп сөз байласып, айтқандай хат, мөр әкеліп берді. Сол хат, мөрін алып Шыңғыс елінен Адылхан, Ақтамбердіні іздеп қасымда 2 жолдасым бар үйден шықтық.

Жазды күн. Июнь айының іші. Керей, Тобықтының жайлауға қарсыласып шыққан уағы. Жолдан Абайға жолығып, осы жағдайымды айтайын деген ойым да бар. Бірақ әуелі өзінің айтқан сөзі, жазған хаты бойынша өздеріне бармақпын. Ауылымнан шыққан күні Шақпақтың алдында Қаранай, Тазқызылдың сыртқы жайлауында отырған Жауыншы, Суырбай деген ағайынды екі жақсы бай ауыл бар еді. Сонда келіп қондым. Менің алдымда, біздің арғы жағымызда Төлеңгіт деген бір болыс ел болады. Керей, Төлеңгіт атанамыз. Төлеңгіттің Наушабай деген бір жақсы адамы келіп отыр екен. Оның да қасында екі жолдасы бар. Ол Наушабай Көкше Тобықтыдан жоқ іздеп барып, қайтып келе жатқан беті екен. Екеуіміз қарсы әлгі ауылда бір үйде қонақ болдық. Қонып отырған ауылымыз екі үйдің арасынан кермелеп арқан тастап, бәйге ат, құнан жаратып отыр екен. Өздері бұрыннан бәйге ат ұстайтын ауыл еді. Бұл кермеге байлап, жаратып отырған аттарың не деп сұрадық. Жауыншы ақсақал: «Абайдың Ақылбайының қызын Көксаладағы Найман Иманғали, Самбайдың Иманғалысы айттырып құда түспек екен. Соған ат шаптырып, құнан шаптырып, жорға салыстырып, балуан күресетін тойымыз бар, соған келіңіздер деп біздің елге хабар айтқан. Сол тойға қосуға жаратып отырмыз»,- деді. Той қашан болады дедік. Ертең құдасының келмек күні, енді екі өтіп, үшінші күні тойға барамыз. Төртінші күні ат шабады деді. Наушабай Абаймен замандас, бұрын бірін-бірі көрген білісетін адам және өзі ойын-сауыққа құмар, сауыққой адам. Япырай, мен Абайдың ауылын білмей өтіп кетіппін, Абайға сәлем беріп амандасып кетуім өзімнің міндетті жұмысымның бірі еді. Ертең қайта жүріп, Абайға амандасып, әрі тойды, қызықты көріп кетейін деген ойға түсіп сөзге келді.

Менің өзімнің келе жатқан бетім Абайдың ауылы, қашық емес. Ертеңінде әлгі ауылдан жай аттанып, Абайдың ауылына келе жаттық. Жиыны алты адамбыз. Абайдың ауылы Тайдың өзені деген өзеннің бойында бір кең алқапта отыр екен. Өзен бізге көлденең ағып жатады. Біз бүйір жағынан бір өзекті қуалап келе жаттық. Мезгіл қазақтың бие ағытып, кешкі қойын сауып жатқан уағы еді. Абайдың ауылы аппақ күмбездей боп күнге шағылысып жарқырап көрінді. Сөйтіп келе жатқанда ауылдың төменгі жағынан өзенді өрлеп келе жатқан мөлшері қырық-отыздай топты кісі саулап шыға келеді. Біз ауылға көлденеңнен келе жатыр едік, әлгі көп кісінің ішінен екі адам ауылға қарай шыға шауып, недәуір бұрын озып келіп, көрмеге атын байлап тастап, Абайдың өзі отырған үйіне кіріп кетті. Біз көріп келе жатырмыз. Аз ғана аялдап кешікпей қайта шығып, кермедегі аттарын шешіп мініп жатқанда біз де өкпе тұсынан осында келіп қалдық. Екеуі бізге бұрылып келіп, сәлем беріп амандасты. Көкбай мен Абайдың Мағауия деген баласы екен. Әлгі келе жатқан Найман құдалары екен. Бұлар солардың құрметтеп алдарынан шыққан екен. Құдалардың түсетін ауылы Ақылбайдың ауылы, ол Абайдың ауылынан жоғары құдаларға тіккен үй, сол ауылда Абайға сәлем бермей өте шыққанымыз ұят болар, Абайға хабарлаңыздар, рұқсат болса сәлем беріп, амандасып аттаналық деген құдалардың айтуы бойынша Абайға хабарға келген. Ол сағатында Абай ұйықтап жатыр екен. Енді құдаларды Ақылбайдың ауылына алып барамыз деп бізге ауылдан бір даяршы жігіт шақырып берді де, екеуі жүріп кетті. Оның арасында көп кісі құдалар да жақындап келіп қалды. Екеуі алдынан шығып, құдаларды жоғары қарай алып жүріп кетті.

Әлгі бізге келген жігітке Наушабай деген кісі келді деп жөнін айттық. Ол Абайға барып айтты. Абай, Наушабай болса осында келтір депті. Атты кермеге байлатып, үйге сәлем беріп кіріп келдік. Абай төсегінің алдында малдасын құрып отыр екен. Біз кіріп келген соң орнынан ұшып түрегеліп, Наушабаймен құшақтасып, төсіне төсін тигізіп көрісті. Бізге де сол құшағын жайып тұрды. Өзгеміз Абайды құшақтай алуға қорынып, қолымыздың үшімен көрісіп амандастық. Төрдің алдында жайылған кілем, көрпеге отырдық. Азырақ отырғаннан кейін күні екінті болды. Наушабай тысқа шығып, дәрет алам деп түрегелді. Абай күліп: «Дәрет алсаң да, зікір салсаң да енді қонақ күйге барасыздар»,- деді. Наушабай: «Осы жалғыз дәретім болмаса, өзге мінезім сізге қолайсыз емес»,- деді. Сонымен тысқа шығып дәрет алып, қонақ үйге бардық. Бір жігіт ертіп келіп кіргізді.

Қонақ үйі ауылдан оңаша алты қанат аппақ үй. Қонақтың шәй-жабдығы сол үйдің ішінде болады екен. Шәй, қант, орамал, дастарқан, тегене, ожау, қымыз ішетін кішкене сырлы тостаған, үлкен қара сүйретпе-барлығы сол үйдің ішінде. Ойнақтап тұрған екі даяршы жігіті бар. Кісі басы астына төсеген бір-бір қалың көрпе, үлкен-үлкен мамық құс жастық, кісі басы үстіне жамылатын бөлек-бөлек бір-бір көрпе, барлығы сол үйдің ішінде жиюлы тұр. Біз үйге кіріп, намаз оқып отырғаннан кейін қайнаған самауырын шәй келді.

Қонақ үйге Абайдың өзі де келді. Шәй жасалып ішіп отырып Наушабай екеуі әңгімеге кірісті. Кіріскенде, көбінесе әңгімені айтушы Абай. Сол жылдан бірер жыл бұрын Абайдың Әбдірахман деген баласы. Жәркентте әскер басы болып тұрып, өз ажалынан ауырып қайтыс болған екен. Соған Абай қатты күйініп, бүгін өлгендей қайғырып отырады екен. Анда-санда сөйлеп отырып уһ дегенде, төрде отырып ауызынан шыққан демі киіз үйдің есігін желпігендей болады.

Сол Әбдірахманмен тірлігінде сөйлескен бір сөзін айтты. Балам офицер оқуын бітіріп, күзге қарсы әскер басы қызметіне Жәркентке жүретін болып, үйге бес-алты ай демалысқа келді. Келгенде басқа сырт елдер Абайдың баласы ірі білімді деп көтеріп, мақтап жүрді. Өзім қандайлық білімді екенін білмеймін, тек тірі келгеніне, көргеніме мәзбін. Сүйтіп жүргенде осы балам қандай білім алды екен, бір сөз сұрап қарасын көрейінші деген ойға түсемін де, сөзімді дұрыс шешіп берсе жақсы, шеше алмаса, тауаным қайтып өкпелеп қаламын-ау деп аяп, айта алмай жүрдім. Сөйтіп жүргенде Жәркентке жүретін уағы таянып қалды. Сонан соң түсіндім, бұл Жәркентке барады, онда бес жыл тұрады, оған дейін мен өлі болам ба, тірі болам ба, жоқ бұл өлі бола ма, тірі бола ма, жанның бәрі менің сөзімді шешіп бере бере ме, соның бірі болар, мұның қандай екенін қарасын көріп, білмей қалғаным арман болар деп, өзімді-өзім сөз сұрауға бекітіп, бір күні төсектің алдында шешесімен екеуі шәй ішіп отырып еді, мен төрдің алдында үстелде бір кітап оқып отырдым да: - Әбіш, осы ақ асыл ма, қара асыл ма,- дедім. Әбіш жымиып күліп: -Ақты асыл дейсіз, - деді. Мен: -Қараның асылдығын айтайын: Құдай тағала он сегіз мың ғаламды жаратты. Оның ішінде барлығынан адамды асыл жаратты. Ол адамның жаратылған денесінен екі көзін асыл жаратты. Ақ асыл болатын болса, көздің ортасындағы қарасы көрмей, екі жағындағы ағы көретін болсашы, ағы көрмейді, қарасы көреді. Қараның асылдығын осы адамның көзі айтып тұрған жоқ емес пе,- дедім. Екінші себеп: адамның жас күнінде сақал-шашы қара болады, кәртейгенде сақал-шашы ақ болады. Ақ асыл болатын болса, адамның сақал-шашы ағарған сайын ақыл-қайраты молая беретін болсашы. Сақал мен шашы ағарған сайын ақыл-қайраты азая береді. Үшінші дәлел: бір үй толған ақ қағазды жыйып қойсаң, одан не пайда табамыз, қағаздың бетіне тамған қара сиядан құдайдың бірлігін, пайғамбардың хақтығын, екі дүниенің ғылыми ақ қағаздың үстіндегі қара сиядан біліп, пайдаланып отырмыз. Құдай тағала қағазды қарадан жасап, сиясын ақтан жасаса құдіреті жетпеп пе. Төртінші дәлел: адам баласы не істесе, күндіз істейді, түнде ұйқыға кіріп, тыным алып, тыныш жатады. Оған қарағанда күндіз қызметін күңге істетіп, жайына жатқан түн бай секілді, күн байдың қызметкері деп білемін. Бесінші дәлел: пайғамбар мұғыражыға шыққанда, түнде шыққан екен. Қараның, қараңғының асылдығын осыдан білемін,- дедім.

Әбіш: -Осының бәрін немен білдіңіз,- деді. Мен: -Ақылмен біледі де,- дедім. -Ақылмен білсеңіз, ақыл нұр болады, нұр ақ болады,- деді. -Және миға салып білетін шығарсыз, басыңыздағы ми ақ болады,- деді. Сонан орнымнан тұрып барып, мойнынан құшақтап, бетінен сүйдім. Оқ атып, қылыш шауып тұрса да қайтпайтын жүректі, ерлігі бар еді және кішіпейіл, есіктен бір қайыршы, мүсәпір адам кіріп келсе, орнынан атып тұрып, соған «жоғары шық» деп орын беріп, отыратын кішіпейіл еді. Осындай көп тұрмайтын мінездері бар еді, деп қатты арман етіп отырды.

Арада бірер жыл өткесін Абайды  рет көрдім. Мұнда Керей мен Көкшенің арасындағы үлкен бір дауды жұмыс жайымен Керейдің Мырзахан деген ақсақалы бас болып Көкшенің, әсіресе Көкбайдың бітімге келмей дауды созып жүргенін шағып айтқалы Абайға келдік. Өйткені Абай екі жағымызға бірдей әділ бітімін айтатынын жақсы білеміз. Абай даудың жайын тыңдады да: «Барып сөйлесіңдер, көнбесе ол Көкшені (Көкбайды қалжың етіп) мен былай-былай көндіріп берейін»,- деп бір жұдырығын бір жұдырығына нұқып қойды. Абай өзі көңілді, жайдары еді, өзімен тұрғылас Мырзақанмен едәуір әзіл-қалжың сөздер де айтысып отырды.

Бұдан бір жыл бұрын ең жақынынан ешкім болыстықты ала алмайтын болғандықтан Мырзақан Бөлебай деген бір байды болыс сайлаймыз деп қолына қаршыға ғып ұстап, бір партияны басқарған екен. Бірақ Бөлебайдың дәулеті болмаса, ел жек көретін  құнсыз адам еді. Осы жайды біліп, Керейдің Бегіш деген бір қу тілді шешен адамы – біздің Мырзақанның қанжығасына бір жая байланып жүр депті. Осы сөз жұртқа жайылып, бұдан бұрын Абай да естісе керек.

Сөзден сөз шығып отырып Абай: -Мырзақан, былтыр байланып жүрген жаяң жеуге жарады ма,- деп күліп, бір қағытып өтті. Мырзақан да күліп отырып: «Жая түгіл, бір елдің ішек-қарынын байланып жүргендер де бар ғой»,- деді.

Шай ішіп отырғанда Мырзақан Абайдың жаңа салдырған күміс тісінің жайын сұрады. Абай қартайған адамдарға Семейде осындай тіс салдырып алуға болатынын, бұл да өнер-ғылымның көп пайдасының бірі екенін, отарба, шойынжол, суда жүзетін кеме, не керемет ғылым жайын ұзақ әңгіме қылып кетті. Басқа өнерлі елдердің бізден артық тіршілігін де сөз қылды. Мұндай ғылым әңгімесіне келгенде Мырзақаннан бастап, мәжілісте отырған барлық жұрт ұйып тыңдаудан басқа бір ауыз сөз айтқан жоқ. Сонда Абай бәрімізден де Алатаудай биік, ақылды, дүниенің барлығын біліп, болмай кеткен ерекше бір  сәуегей жан сияқты көрінді. Онда ұшқалақ, жас кезім ғой, Абайдың айтқан мың сөзінен бір сөзін ғана ұғамын.

Абайды төртінші рет Семей қаласында, пәтерінде көрдім. Біздің елдің адамдары Абайдан бір жұмыстың жайын сұрап кел деп мені жұмсады. Мен Абай жатқан үйге келсем, жазды күні еді, қораның ішінде көлеңкеде Ертістің аралына қарап отыр екен. Қасында ақымақтау бір атшы жігіт отыр. Абай Ертістің аралын, оның аржағындағы көк жиек аспанды, тағы басқаларды нұсқап әлгі жігіттен: -Анау көрінген не? Оның аржағында не бар? Оның аржағында не болады?– деп жоқтан өзгені сұрап, атшының аузына келгенін айтқызып, өзі әбден рахаттанып қарқ-қарқ күліп отыр екен. Мен ішімнен: «Жаным-ау, мынау Абай бала болып кеткен бе?»,- деп аң-таң болып қарап тұрып қалдым.

 

 

РЕДАКЦИЯЛЫҚ АЛҚА:

Алқа төрағасы: Азат Шәуеев
Бас редактор: Ақберен Елгезек
Шеф-редакторлар: Қайсар Қауымбек, Айбол Исламғали

Сайтты Мемлекеттік тілді дамыту қоры Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Жібек жолы» бейбітшілік сыйлығына алған қаржысына әзірледі.